Ăn mặn, huyết áp và quả thận: ba thứ liên quan nhau hơn bạn nghĩ

Bữa cơm Việt có một đặc điểm khó bàn cãi: chúng ta ăn mặn. Nước mắm, nước tương, muối chấm, dưa cà, đồ kho, mì gói, snack. Vị mặn gắn với ngon miệng tới mức một bữa nhạt bị coi là bữa hỏng.

Điều ít được nói tới là chuỗi liên quan phía sau: lượng muối ảnh hưởng tới huyết áp, và huyết áp là một trong những yếu tố chính ảnh hưởng tới thận. Viện Quốc gia về Bệnh Tiểu đường, Tiêu hóa và Thận Hoa Kỳ (NIDDK) khi nói về phòng ngừa bệnh thận mạn đều đặt kiểm soát huyết áp và đái tháo đường ở vị trí trung tâm.

Vì sao thận lại nhạy cảm với huyết áp?

Thận lọc máu thông qua một hệ thống mạch máu rất nhỏ và dày đặc. Áp lực máu cao kéo dài tác động lên chính hệ thống mạch máu đó. Đây là lý do tăng huyết áp và đái tháo đường được nhắc tới như hai nguyên nhân hàng đầu dẫn tới bệnh thận mạn.

Và cũng như tim, thận rất kín tiếng. Bệnh thận mạn ở giai đoạn sớm thường không có triệu chứng rõ ràng. Nhiều người phát hiện khi chức năng thận đã giảm đáng kể, qua một lần xét nghiệm vì lý do khác.

Giảm muối: bắt đầu từ chỗ nào cho thực tế?

Lời khuyên “ăn nhạt đi” thường thất bại vì nó mơ hồ và đụng vào thói quen cả gia đình. Cách hiệu quả hơn là nhắm vào nguồn muối lớn nhất chứ không phải bỏ hết mọi thứ cùng lúc.

• Bỏ chén nước mắm chấm trên bàn ăn — nguồn muối thêm dễ cắt nhất.
• Giảm một nửa gói gia vị khi nấu mì gói, hoặc chỉ dùng một phần ba.
• Đọc nhãn đồ chế biến sẵn: xúc xích, chả lụa, đồ hộp, snack.
• Nêm nhạt khi nấu, để người muốn mặn tự thêm tại bàn.
• Tăng vị bằng chanh, tiêu, tỏi, hành, rau thơm thay vì thêm muối.

Vị giác thích nghi nhanh hơn bạn tưởng. Phần lớn người giảm muối từ từ trong hai đến ba tuần nói rằng món ăn cũ giờ đây có vẻ quá mặn. Đó là dấu hiệu tốt, không phải dấu hiệu bạn đang mất cảm giác ngon.

Những việc khác mà thận được lợi

• Kiểm soát đường huyết nếu bạn có đái tháo đường hoặc tiền đái tháo đường.
• Vận động đều, giữ cân nặng hợp lý.
• Uống nước theo nhu cầu, không ép uống thật nhiều để “rửa thận”.
• Không lạm dụng thuốc giảm đau kháng viêm dài ngày khi chưa có chỉ định.
• Bỏ thuốc lá, vì nó ảnh hưởng tới mạch máu toàn thân.
• Kiểm tra máu và nước tiểu định kỳ nếu bạn thuộc nhóm nguy cơ.

Mục cuối quan trọng hơn vẻ ngoài của nó. Với một cơ quan không kêu đau, xét nghiệm định kỳ là cách duy nhất để biết sớm. Nhóm nguy cơ thường gồm người tăng huyết áp, đái tháo đường, béo phì, có người thân bị bệnh thận, hoặc tuổi cao.

Cẩn trọng với các sản phẩm “bổ thận” và thuốc nam không rõ nguồn gốc

Đây là một trong những vấn đề thực tế đáng lo ở Việt Nam. Rất nhiều người dùng lá, rễ cây hoặc các sản phẩm truyền miệng với mong muốn bổ thận, mà không biết thành phần thực sự và không biết chúng tương tác thế nào với thuốc đang uống.

Nguyên tắc an toàn: mọi thứ bạn uống đều đặn, bác sĩ của bạn nên biết. Với người đã có bệnh thận, việc tự ý thêm sản phẩm bổ sung, kể cả loại phổ biến, cần được hỏi ý kiến trước. Lưu ý: Thực phẩm bảo vệ sức khỏe (TPBVSK) không phải là thuốc và không có tác dụng thay thế thuốc chữa bệnh.

Khi nào nên đi khám?

• Bạn có tăng huyết áp hoặc đái tháo đường và chưa xét nghiệm chức năng thận trong năm qua.
• Phù mặt hoặc phù chân, nhất là buổi sáng.
• Nước tiểu có bọt nhiều bất thường, hoặc thay đổi màu sắc rõ rệt.
• Tiểu đêm nhiều lần, mệt mỏi kéo dài không rõ lý do.
• Bạn đang dùng thuốc giảm đau kháng viêm thường xuyên.

Việc nhỏ cho tuần này: cất chén nước mắm chấm khỏi bàn ăn trong bảy ngày và xem cả nhà phản ứng thế nào. Đây là thay đổi nhỏ nhất có tác động thật tới lượng muối hằng ngày.

Muối ẩn: phần khó thấy nhất

Khi nghĩ tới muối, chúng ta hình dung lọ muối trên bàn bếp. Nhưng phần lớn muối trong chế độ ăn hiện đại lại đến từ những nơi khác: mì gói, nước chấm, đồ hộp, chả lụa, xúc xích, snack, bánh mặn, thậm chí cả bánh mì và một số loại bánh ngọt.

Vì vậy một người có thể nấu ăn rất nhạt mà vẫn ăn nhiều muối, nếu bữa sáng là mì gói và bữa xế là snack. Cách kiểm tra đơn giản: trong một tuần, chụp lại nhãn dinh dưỡng của năm món đóng gói bạn hay ăn và nhìn vào hàm lượng natri.

Bảy ngày bảo vệ thận

• Ngày 1: đo huyết áp và ghi lại con số.
• Ngày 2: cất chén nước chấm khỏi bàn ăn.
• Ngày 3: đọc nhãn natri của các món đóng gói trong nhà.
• Ngày 4: thay một bữa mì gói bằng bữa nấu tại nhà.
• Ngày 5: đi bộ nhanh 30 phút.
• Ngày 6: liệt kê mọi thuốc và sản phẩm bổ sung đang dùng.
• Ngày 7: đặt lịch xét nghiệm nếu bạn thuộc nhóm nguy cơ.

Với một cơ quan kín tiếng như thận, việc quan trọng nhất không phải là cảm nhận mà là kiểm tra. Bảy ngày này không thay đổi chức năng thận, nhưng chúng đưa bạn tới chỗ có dữ liệu để trao đổi với bác sĩ.

Ngày mai, một câu hỏi rất hay gặp ở tuổi trung niên: đau gối thì nên nghỉ hoàn toàn hay vẫn nên vận động?

Nguồn tham khảo

1. NIDDK — Preventing Chronic Kidney Disease: https://www.niddk.nih.gov/health-information/kidney-disease/chronic-kidney-disease-ckd/prevention
2. CDC — Preventing Heart Disease: https://www.cdc.gov/heart-disease/prevention/index.html